top of page

Tasarım Lisans Sözleşmeleri: İnhisari Lisans, Çoklu Tasarımlar, Lisans Bedeli ve Telif Hakkıyla Kesişim

12 Kas
9 dakikada okunur
ÖZET BİLGİ: İnhisari olarak kararlaştırılan bir tasarım lisansına, lisans verenin başkalarına da lisans verebileceğine ilişkin bir hüküm konulması, lisansı inhisari olmaktan çıkarmaz. Yargıtay, başlığı, giriş maddesi ve diğer hükümleri itibarıyla inhisari lisans veren bir sözleşmede yer alan ve lisans verene üçüncü kişilere de lisans verme yetkisi tanıyan hükmün, inhisari lisansa ilişkin emredici kurala aykırı olduğu için geçersiz olduğunu; bu geçersizliğin ise sözleşmenin bütününü etkilemediğini kabul etmiştir. Aksi kararlaştırılmadığı için inhisari lisans alanın, tasarıma tecavüz eden üçüncü kişiye karşı kendi adına dava açabileceğine hükmederek lisansı basit lisans sayan bölge adliye mahkemesi kararını bozmuştur (Yargıtay 11. HD, 30.06.2020, 2019/5415 E., 2020/3339 K.). Bugün aynı kurallar SMK m. 75/2 ve m. 158/1'de yer almaktadır. Bu nedenle tasarım lisans sözleşmelerinde lisans türü, lisans verenin kendi kullanım hakkı ve dava açma yetkisi birbiriyle çelişmeyecek biçimde düzenlenmelidir.

Tekstil ve moda, mobilya, ev tekstili, halı, ambalaj ve aksesuar gibi sektörlerde tasarımlar, çoğu zaman tasarım sahibinin kendi üretimi yerine lisans yoluyla değerlendirilir. Tasarımcı ve tasarım stüdyolarının üreticilere tasarım kullandırması, markaların ürün tasarımlarını fason üreticilere lisanslaması ve koleksiyon bazında kurulan iş birlikleri, hukuki altyapısını tasarım lisans sözleşmelerinden alır.


Bu makalede tasarım lisans sözleşmelerinin türleri, inhisari lisansa ilişkin emredici kurallar, çoklu tasarımlarda lisansın kapsamı, şekil şartı ve sicil kaydı, lisans alanın dava açma hakkı, hükümsüzlüğün lisans bedeline etkisi, tecavüz davalarında lisans bedeli yöntemi, tescilsiz tasarımlar ve telif hakkıyla ilişkisi, güncel Yargıtay kararları ışığında ele alınmaktadır.


Rudolf von Alt, Courtyard of the Doge's Palace, Venice
Rudolf Ritter von Alt (1812-1905), “Courtyard of the Doge's Palace, Venice”

Hukuki Çerçeve

Tasarım lisansı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun (SMK) 75. maddesinde düzenlenmiştir. Lisans verenin sorumluluğu SMK m. 76'da, hükümsüzlüğün etkisi SMK m. 79'da yer almaktadır. Tüm sınai mülkiyet haklarına uygulanan yazılı şekil ve sicil kaydı kuralları SMK m. 148'de, lisans alanın dava açma hakkı ise SMK m. 158'de düzenlenmiştir. Lisansın sicile kaydı için istenen belgeler Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik'in (Yönetmelik) 69. maddesinde sayılmıştır.


Lisans sözleşmesi Türk Borçlar Kanunu'nda düzenlenmiş tipik bir sözleşme değildir. Yargıtay da lisans sözleşmelerini atipik sözleşmeler arasında saymakta ve uyuşmazlıklarda sözleşmenin en çok benzediği sözleşme tipine ilişkin hükümlerin elverdiği ölçüde uygulanması gerektiğini kabul etmektedir. Bu nedenle tarafların hak ve yükümlülüklerinin sözleşmede açıkça düzenlenmesi gerekmektedir.


Lisansın Türleri ve İnhisari Lisansa İlişkin Emredici Kural

SMK m. 75/2 uyarınca lisans inhisari veya inhisari olmayan şekilde verilebilir ve sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans inhisari değildir. İnhisari olmayan lisansta lisans veren tasarımı kendisi kullanabileceği gibi üçüncü kişilere de başka lisanslar verebilir. İnhisari lisansta ise lisans veren başkasına lisans veremez ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça tasarımı kendisi de kullanamaz.


Bu kuralın uygulamadaki önemi, Yargıtay'ın önüne gelen bir uyuşmazlıkta açıkça görülmektedir. Olayda tekstil sektöründe faaliyet gösteren bir şirket, bir çoklu tasarım tescili için tasarım sahibiyle "inhisari lisans sözleşmesi" başlıklı bir sözleşme imzalamıştır. Ancak sözleşmenin bir maddesinde, lisans verenin aynı tasarım için bir veya birden fazla firmaya lisans verebileceği ve tasarımı kendisinin de kullanabileceği öngörülmüştür. Lisans alan, tasarımı taklit eden bir üreticiye karşı tecavüz davası açmış ve ilk derece mahkemesi davayı kabul etmiştir.


Bölge adliye mahkemesi ise anılan maddeyi esas alarak sözleşmenin aslında inhisari olmayan bir lisans olduğunu, başlıktaki "inhisari" ifadesinin sözleşmenin niteliğini değiştirmeyeceğini ve lisans alanın kural olarak dava açma hakkının bulunmadığını belirterek davayı reddetmiştir. Yargıtay bu kararı bozmuştur. Yargıtay'a göre taraflar lisansın inhisari olması konusunda anlaşmıştır; lisans verene üçüncü kişilere de lisans verme yetkisi tanıyan hüküm, inhisari lisansa ilişkin emredici kurala aykırı olduğundan geçersizdir. Ancak bu geçersizlik sözleşmenin bütününü geçersiz kılmaz ve tarafların iradesi, sözleşmedeki geçersiz bir hükme dayanılarak ve bağlamından koparılarak yorumlanamaz. Aksi kararlaştırılmadığı için inhisari lisans alan, tecavüz hâlinde tasarım sahibinin açabileceği davaları kendi adına açabilir (Yargıtay 11. HD, 30.06.2020, 2019/5415 E., 2020/3339 K.). Karar mülga 554 sayılı KHK m. 41 hükmüne dayanmakla birlikte, aynı kurallar bugün SMK m. 75/2 ve m. 158/1'de yer almaktadır.


Kararın bir başka dikkat çekici yönü, lisansın sicile kaydedilmemiş olmasına rağmen inhisari lisans alanın tecavüz edene karşı dava açma hakkının kabul edilmesidir. Bununla birlikte sicile kaydedilmeyen lisansın iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyeceği (SMK m. 148/5) dikkate alındığında, lisansın sicile kaydı ihmal edilmemelidir.


Uygulamada sıkça istenen yapı, lisans verenin kendi üretimini sürdürmek kaydıyla lisans alana tek lisans tanımasıdır. Bu yapı, SMK m. 75/2'nin izin verdiği şekilde lisans verenin kendi kullanım hakkını açıkça saklı tutmasıyla kurulabilir. Lisans verenin üçüncü kişilere de lisans verebilmesi ise inhisari lisansla bağdaşmaz; bu durumda sözleşmenin, örneğin belirli bir bölge veya satış kanalı için inhisari, diğerleri için inhisari olmayan şekilde ayrıştırılması gerekir.


Lisansın Kapsamı: Çoklu Tasarımlar, Bölge ve Ürünler

Yönetmelik m. 69/1 uyarınca tasarım hakkına ilişkin kullanma yetkisi, ulusal sınırların bütünü içinde veya bir kısmında geçerli olacak şekilde lisans sözleşmesine konu olabilir. Bu düzenleme, örneğin bir tasarımın Marmara Bölgesi için bir üreticiye, Ege Bölgesi için başka bir üreticiye lisanslanmasına imkân tanır. Bölgesel lisanslarda, bölge dışındaki satışların özellikle e-ticaret ve pazar yerleri üzerinden nasıl değerlendirileceği ayrıca düzenlenmelidir.


Çoklu tasarım tescillerinde lisansın hangi tasarımları kapsadığı açıkça belirtilmelidir. Yönetmelik m. 69/2-b uyarınca sicile kayıt için sunulacak lisans sözleşmesinde, çoklu başvurularda lisansa konu tasarımların sıra numaraları gösterilmelidir. Sıra numaralarının yanında tasarım görsellerinin de sözleşmeye eklenmesi, lisansın kapsamına ilişkin uyuşmazlıkları önemli ölçüde azaltır.


Tasarım hakkı, tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini kapsar (SMK m. 81/1-a). Lisans alanın tasarım üzerinde yapacağı değişikliklerin lisans kapsamında kalıp kalmayacağı, bu nedenle sözleşmede ayrıca düzenlenmelidir. Lisans alanın tasarımdan türettiği yeni tasarımların kime ait olacağı ve kimin adına tescil ettirileceği de açıkça belirlenmelidir.


Alt Lisans, Devir ve Lisans Kapsamının Aşılması

Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans sahipleri, lisanstan doğan haklarını üçüncü kişilere devredemez veya alt lisans veremez (SMK m. 75/3). Tasarım lisanslarında fason üretimin yaygın olduğu dikkate alındığında, lisans alanın ürünleri üçüncü bir üreticiye ürettirmesinin alt lisans niteliği taşıyıp taşımadığı tartışmalı hâle gelebilir. Bu nedenle fason üretim izni sözleşmede açıkça düzenlenmelidir.


SMK m. 75/4 uyarınca, aksi kararlaştırılmamışsa lisans alan lisans süresince tasarımın kullanılmasına ilişkin her türlü tasarrufta bulunabilir; ancak sözleşme şartlarına uymak zorundadır. Aksi hâlde tasarım sahibi, tasarımdan doğan haklarını lisans alana karşı ileri sürebilir. SMK m. 81/1-b ise lisans yoluyla verilmiş hakları izinsiz genişletmeyi veya bu hakları üçüncü kişilere devretmeyi tasarım hakkına tecavüz sayar. Lisans süresi sona erdikten sonra üretime devam edilmesi veya lisans kapsamı dışındaki ürünlerde tasarımın kullanılması, bu nedenle sözleşmeye aykırılığın yanında tasarım hakkına tecavüz oluşturabilir.


Ortak Sahiplik

Tasarım birden çok kişiye aitse, tasarımın kullanılması amacıyla üçüncü kişilere lisans verilmesi için hak sahiplerinin oybirliği şarttır; oybirliği sağlanamazsa mahkeme hakkaniyet gereğince lisans verme yetkisini hak sahiplerinden birine veya birkaçına verebilir (SMK m. 70/3). Tasarımcı ile üreticinin veya iki tasarım stüdyosunun birlikte hak sahibi olduğu durumlarda, lisans verme yetkisinin baştan bir ortaklık sözleşmesiyle düzenlenmesi önerilir.


Şekil Şartı, Sicil Kaydı ve Dava Hakkı

Tasarım lisans sözleşmesi yazılı şekle tabidir (SMK m. 148/4). Devirden farklı olarak lisans için noter onayı aranmaz. Ancak sicile kaydedilmeyen lisanslardan doğan haklar iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (SMK m. 148/5). Yönetmelik m. 69/2 uyarınca sicil kaydı için sunulacak lisans sözleşmesinde, tarafların imza ve beyanları, tasarımın adı, tescil numarası, çoklu başvurularda sıra numaraları ile varsa lisans bedeli ve lisans süresi yer almalıdır. Ticari şartların gizli kalması istenen durumlarda, yalnızca bu unsurları içeren kısa bir lisans özeti düzenlenerek sicil kaydında kullanılabilir.


Lisans alanı korumaya yönelik önemli bir kural vazgeçmeye ilişkindir. Tasarım sahibi, sicile kayıtlı hak ve lisans sahiplerinin izni olmadıkça tasarım hakkından vazgeçemez (SMK m. 80/4). Bu koruma yalnızca sicile kayıtlı lisanslar için geçerlidir ve lisansın kaydettirilmesi için tek başına yeterli bir sebeptir.


Lisans alanın dava açma hakkı SMK m. 158'de düzenlenmiştir. Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa inhisari lisans alan, tasarım sahibinin açabileceği davaları kendi adına açabilir. İnhisari olmayan lisans alan ise, dava açma hakkı sözleşmede açıkça sınırlandırılmamışsa, yapacağı bildirimle tasarım sahibinden dava açmasını ister; tasarım sahibi bu talebi kabul etmez veya bildirimden itibaren üç ay içinde dava açmazsa, lisans alan bildirimi de ekleyerek kendi adına ve kendi menfaatlerinin gerektirdiği ölçüde dava açabilir. Ciddi bir zarar tehlikesi varsa lisans alan, üç aylık süre dolmadan da ihtiyati tedbir talep edebilir (SMK m. 158/3). Moda ve tekstil gibi sezonluk ürünlerin satıldığı sektörlerde tecavüze hızlı müdahale edilebilmesi için bu yetkilerin sözleşmede açıkça düzenlenmesi önerilir.


Lisans Verenin Sorumluluğu ve Tasarımın Hükümsüzlüğü

Lisans verenin lisans vermeye yetkili olmadığının sonradan anlaşılması hâlinde lisans veren ilgililere karşı sorumludur (SMK m. 76/1). Tasarım başvurusunun geri çekilmesi, reddedilmesi, tescilin iptali veya hükümsüzlüğüne karar verilmesi hâllerinde ise taraflar daha kapsamlı bir sorumluluk öngörmemişse SMK m. 79 uygulanır (SMK m. 76/2).


SMK m. 79 uyarınca hükümsüzlük kararı geçmişe etkilidir ve tasarıma sağlanan koruma hiç doğmamış sayılır. Ancak hükümsüzlüğün geçmişe etkisi, hükümsüzlük kararından önce yapılmış ve uygulanmış sözleşmeleri etkilemez; bu sözleşmeler uyarınca ödenmiş bedelin hakkaniyet gereğince kısmen veya tamamen iadesi talep edilebilir (SMK m. 79/2-b ve 79/3). Patent lisanslarına ilişkin aynı düzenlemenin uygulandığı bir uyuşmazlıkta Yargıtay, lisans alanın lisansa dayalı üretim yaptığı durumlarda hakkaniyet indirimini sınırlı yorumlamıştır (Yargıtay 11. HD, 25.09.2023, 2022/476 E., 2023/5316 K.).


Tasarımlar açısından bu risk ayrıca önem taşır. Tasarım tescilleri, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmuş aynı veya benzer tasarımlar karşısında yenilik ve ayırt edicilik niteliği taşımadığı gerekçesiyle hükümsüzlük davalarına sıklıkla konu olmaktadır. Patentlerden farklı olarak SMK m. 76, lisans verenin tescil edilebilirliğe ilişkin bilgileri paylaşmamasını kötüniyet karinesine bağlamamaktadır. Bu nedenle lisans alanın korunması büyük ölçüde sözleşmeye bırakılmıştır ve sözleşmede;


  • Lisans verenin, tasarımın başvuru tarihinden önce kamuya sunulmadığına ve bildiği önceki tasarımlara ilişkin beyan ve tekeffülü,

  • Tasarımın hükümsüz kılınması hâlinde lisans bedelinin akıbeti ve peşin ödenen bedelin kısmen iadesi,

  • Hükümsüzlük davası açılması hâlinde savunmanın kim tarafından ve kimin masrafıyla yürütüleceği


düzenlenmelidir.


Kullanım Yükümlülüğü Bulunmaması ve Sözleşmesel Hedefler

SMK'da tasarımlar için markalarda ve patentlerde olduğu gibi bir kullanma yükümlülüğü öngörülmemiştir. Tescilli bir tasarım kullanılmasa da koruma süresi boyunca geçerliliğini korur. Bu durum lisans veren açısından bir avantajdır; ancak inhisari lisans verilen bir tasarımın lisans alan tarafından hiç kullanılmaması, lisans verenin tasarımdan gelir elde etme imkânını fiilen ortadan kaldırabilir.


Bu nedenle özellikle inhisari tasarım lisanslarında asgari üretim veya satış hedefleri, asgari lisans bedeli (minimum royalty) ve hedeflere ulaşılamaması hâlinde lisansın inhisari olmayan lisansa dönüşmesi veya feshedilmesi gibi hükümlere yer verilmesi önerilir.


Koruma Süresi ve Yenileme

Tescilli tasarımların koruma süresi başvuru tarihinden itibaren beş yıldır ve beşer yıllık dönemler hâlinde yenilenerek toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir; yenilenmeyen tasarımlara ilişkin hak, koruma süresinin bittiği tarihte sona erer (SMK m. 69). Lisans süresinin bir veya birden fazla yenileme dönemini kapsadığı durumlarda, tasarım sahibinin yenileme yükümlülüğü ve yenileme yapılmayacaksa bunun lisans alana makul bir süre önceden bildirilmesi sözleşmede düzenlenmelidir. Marka lisanslarına ilişkin makalemizde ele alınan ve yenilenmeyen markanın lisans alanı korumasız bıraktığı durum, tasarımlar için de aynen geçerlidir.


Tecavüz Tazminatında Lisans Bedeli Yöntemi

Lisans sözleşmeleri, tecavüz davalarında tazminatın hesaplanması bakımından da önem taşır. SMK m. 151/2-c uyarınca yoksun kalınan kazanç, hak sahibinin seçimine bağlı olarak, tecavüz edenin tasarımı bir lisans sözleşmesiyle hukuka uygun şekilde kullanmış olması hâlinde ödemesi gereken lisans bedeli üzerinden hesaplanabilir.


Yargıtay, tasarıma tecavüze ilişkin bir uyuşmazlıkta önceki bozma kararına atıfla, lisans bedelinin yalnızca davacının ciroları dikkate alınarak hesaplanamayacağını; emsal lisans bedelleri ile tasarımın itibarı, başka lisansların bulunup bulunmadığı ve tasarımın koruma süresi gibi etkenlerin göz önünde tutulması gerektiğini belirtmiştir. Bozmaya uyan mahkemenin bu yönde bir araştırma yapmadan, bu kez tecavüz edenin hasılatı üzerinden yapılan hesaplamaya dayanması da yeniden bozma sebebi sayılmıştır (Yargıtay 11. HD, 23.10.2017, 2016/3765 E., 2017/5579 K.). Emsal lisans bedeli sunulamayan durumlarda, içinde tasarım uzmanının da bulunduğu bir bilirkişi heyetinden rapor alınması gerektiği vurgulanmıştır.


Bu karar, tasarım sahipleri açısından mevcut lisans sözleşmelerinin ve lisans bedeli oranlarının düzenli olarak belgelenmesinin, ileride açılabilecek bir tecavüz davasında tazminatın ispatı bakımından ne kadar değerli olduğunu göstermektedir.


Tescilsiz Tasarımlar ve Telif Hakkıyla Kesişim

İlk kez Türkiye'de kamuya sunulan tasarımlar, kamuya sunulduğu tarihten itibaren üç yıl süreyle tescilsiz tasarım olarak korunur (SMK m. 55/4 ve 69/2). Tescilsiz tasarımlar sicile kaydedilmediğinden, bunlara ilişkin lisanslar da sicile kaydedilemez ve üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik bakımından tamamen sözleşmeye dayanır. Tescilsiz tasarım lisanslarında tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarih, bunu gösteren belgeler ve tasarım görselleri sözleşmeye eklenmelidir. Tescilsiz tasarımın yalnızca kopyalamaya karşı koruma sağladığı (SMK m. 59/2) da lisans bedelinin belirlenmesinde dikkate alınmalıdır.


Özgün bir mobilya, desen veya aksesuar, tasarım hakkının yanında 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında eser olarak da korunabilir. SMK m. 58/3 uyarınca tasarım koruması, FSEK'te aranan şartların taşınması hâlinde o Kanunla öngörülen korumaya halel getirmez. Bununla birlikte, bir tasarımın hangi şartlarla aynı zamanda eser olarak korunacağı, yani kümülatif korumanın kapsamı, tartışmalı bir konu olup ayrı bir makalede ele alınacaktır. Lisans bakımından önemli olan nokta, tasarımın eser niteliği taşıması ihtimalinde lisans alanın eser üzerindeki mali haklar bakımından da kullanma iznine ihtiyaç duyabileceğidir. FSEK m. 52 uyarınca mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konusu olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. Bu nedenle eser niteliği taşıma ihtimali bulunan tasarımlarda, lisans sözleşmesinde işleme, çoğaltma ve yayma gibi mali haklara ilişkin kullanma izninin de ayrı ayrı sayılarak verilmesi ihtiyatlı bir yaklaşım olacaktır.


Rekabet Hukuku Boyutu

Tasarım lisans sözleşmeleri, özellikle inhisarilik, bölge ve müşteri kısıtlamaları, satış fiyatına ilişkin sınırlamalar ve rekabet etmeme hükümleri içerdiğinde 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun m. 4 kapsamında değerlendirilmelidir. Rekabet Kurulu'nun Teknoloji Transferi Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği (Tebliğ No: 2008/2), fikri mülkiyet hakları tanımına endüstriyel tasarımları da dahil etmiştir. Belirli pazar payı eşikleri altında kalan ve tebliğde sayılan ağır kısıtlamaları içermeyen lisanslar grup muafiyetinden yararlanabilir. Satış fiyatının belirlenmesi gibi hükümler ise bu açıdan özellikle risklidir.


Sonuç

Tasarım lisans sözleşmesi, yazılı şekilde kurulabilen ve noter onayı gerektirmeyen bir sözleşme olsa da, lisans türüne ilişkin emredici kurallar, çoklu tasarımlardaki kapsam sorunları ve telif hakkıyla olası kesişim nedeniyle özenli bir hazırlık gerektirir. Kendi içinde çelişen bir inhisarilik düzenlemesi, lisans alanın tecavüz davası açma hakkını tartışmalı hâle getirebilir. Sıra numaraları belirtilmemiş bir lisans, kapsam uyuşmazlıklarına yol açabilir. Sicile kaydedilmeyen bir lisans ise lisans alanı, tasarım sahibinin tasarımdan tek taraflı olarak vazgeçmesine karşı korumasız bırakabilir. Bu nedenle tasarım lisanslarının, tasarım hukukunun özel kurallarını ve telif hukukuyla olası kesişimini birlikte gözeten bir yaklaşımla hazırlanması gerekmektedir.


Yararlanılan mevzuat ve kararlar

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 55, 58, 59, 69, 70, 75, 76, 79, 80, 81, 148, 151, 158 · Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m. 69 · 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 52 · 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun m. 4 · Teknoloji Transferi Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği (Tebliğ No: 2008/2)


Yargıtay 11. HD, 30.06.2020, 2019/5415 E., 2020/3339 K. · Yargıtay 11. HD, 23.10.2017, 2016/3765 E., 2017/5579 K. · Yargıtay 11. HD, 25.09.2023, 2022/476 E., 2023/5316 K.


Bu makale genel bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki görüş niteliğinde değildir.


Tasarım lisans sözleşmelerinin hazırlanması ve müzakeresi, koleksiyon ve ürün bazlı lisans yapılarının kurulması ile TÜRKPATENT nezdinde lisans kaydı işlemleri konusunda bizimle info@goklulaw.com adresi üzerinden iletişime geçebilirsiniz.


İlgili Kişi:

Evren Fırat Göklü

Kurucu Ortak | Avukat | Marka & Patent Vekili

 
 
bottom of page