Tasarım Devri: Noter Onayı, Çoklu Tasarımlarda Kısmi Devir, Tasarımcının Hakları ve Tescilsiz Tasarımlar
ÖZET BİLGİ: Tasarım devri de marka ve patent devirleri gibi yazılı yapılmalı ve noterde onaylanmalıdır (SMK m. 148/4); devir sicile kaydedilmedikçe iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (SMK m. 148/5). Tasarıma özgü en önemli kural ise çoklu tasarımlara ilişkindir: Çoklu tasarımın tamamı veya bir kısmı devredilebilir; kısmi devirde devredilen tasarımların sıra numaraları sözleşmede tek tek belirtilmelidir (Yönetmelik m. 125/3). Hangi tasarımların devredildiğinin açıkça belirlenmemesi, ileride ciddi ispat sorunlarına yol açar. Yargıtay'ın onadığı bir kararda, tasarımların borç ödenmezse karşı tarafa geçeceğini öngören bir protokole dayanılarak açılan davada, protokolde veya ayrı bir tutanakta hangi tasarımların kapsamda olduğuna dair bir sayım bulunmaması da ret gerekçeleri arasında yer almıştır (Yargıtay 11. HD, 05.11.2025, 2025/1659 E., 2025/6642 K.). Bu nedenle tasarım devirlerinde tescil numarası ile birlikte sıra numaralarının, mümkünse görsellerle birlikte, sözleşmeye eklenmesi gerekmektedir.
Mobilya, tekstil, ambalaj, aydınlatma ve otomotiv yan sanayi gibi sektörlerde bir işletmenin ürün gamının değeri, büyük ölçüde tescilli tasarımlarına dayanır. Bu tasarımlar şirket satın almalarında, ürün hattı satışlarında, tasarımcı veya tasarım ajansından üreticiye yapılan aktarımlarda ve grup şirketleri arasındaki yeniden yapılanmalarda el değiştirir. Tasarım devri, marka ve patent devriyle aynı genel kurallara tabi olmakla birlikte, çoklu başvuru sistemi, tasarımcının hakları, yayım ertelemesi ve tescilsiz tasarımlar gibi kendine özgü konular nedeniyle ayrıca dikkat gerektirir.
Bu makalede tasarım devrinin şekil şartları, çoklu tasarımlarda kısmi devir, hak sahipliği zinciri ve tasarımcının hakları, koruma süresi ve yenileme, tescilsiz tasarımların devri, telif hakkıyla ilişkisi ve Lahey Sistemi kapsamındaki uluslararası tescillerin devri, güncel Yargıtay kararları ışığında ele alınmaktadır.

Hukuki Çerçeve
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) m. 70/1 uyarınca tasarım hakkı tasarımcıya veya onun haleflerine aittir ve devri mümkündür. Devrin şekli ve sicile kaydı, tüm sınai mülkiyet haklarına uygulanan SMK m. 148'e tabidir. Devredenin sorumluluğu SMK m. 76'da, hükümsüzlüğün etkisi SMK m. 79'da düzenlenmiştir. Sicil kaydı için gereken belgeler ve kısmi devirde izlenecek usul ise Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik'in (Yönetmelik) 125. maddesinde yer almaktadır.
Marka devrine ilişkin genel kurallar, yani noter onayının geçerlilik şartı olması, sicil kaydının üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik bakımından taşıdığı önem ve yabancı taraflı devirlerdeki apostil ve tercüme şartları, tasarım devirleri için de aynen geçerlidir. Bu makalede ağırlık tasarıma özgü konulara verilmektedir.
Şekil Şartı ve Sözleşmenin İçeriği
SMK m. 148/4 uyarınca tasarım devir sözleşmesi yazılı olmalı ve noter tarafından onaylanmalıdır; noter onayı geçerlilik şartıdır. Sicil kaydı için sözleşmede devre konu tasarımın numarasının yer alması zorunludur (Yönetmelik m. 125/1-c). Patentten farklı olarak tasarım devirlerinde devir bedelinin beyanı zorunlu tutulmamıştır; ancak vergisel yükümlülükler ve ileride doğabilecek uyuşmazlıklar bakımından bedelin gerçeğe uygun olarak gösterilmesi önerilir.
Sicil kaydı için zorunlu unsurların yanında, sağlıklı bir tasarım devir sözleşmesinde şu hususların da düzenlenmesi önerilir:
Tasarımın tescil numarası, ürün adı, çoklu tasarımlarda devredilen sıra numaraları ve tasarımların görselleri,
Tasarımcıların isimleri ve tasarım hakkının devredene nasıl geçtiğine ilişkin beyan,
Tescilin geçerli olduğuna, yenileme tarihine ve tasarım üzerinde lisans, rehin, haciz veya dava bulunmadığına ilişkin taahhüt,
Aynı ürüne ilişkin tescilsiz tasarım hakları, telif hakları ve varsa yurt dışındaki tescillerin akıbeti,
Teknik çizimler, kalıplar, 3D dosyalar ve numunelerin teslimi,
Devirden önceki tecavüzlerden doğan talepler ve derdest davalar,
TÜRKPATENT kaydını hangi tarafın, hangi süre içinde yapacağı.
Çoklu Tasarımlarda Kısmi Devir
Tasarım başvuruları çoğu zaman tek bir başvuruda birden fazla tasarımın yer aldığı çoklu başvuru şeklinde yapılır. Bir koleksiyondaki farklı ürünler veya bir ürünün farklı varyasyonları, aynı başvuru numarası altında farklı sıra numaralarıyla tescil edilir. Bu yapı, devir sırasında kendine özgü bir esneklik sağlar.
Yönetmelik m. 125/3 uyarınca çoklu tasarımın tamamı veya bir kısmı devredilebilir. Kısmi devirde devir sözleşmesinde devredilen tasarımların sıra numaraları tek tek belirtilir. Kurum, devredilen tasarımlar için devralan adına yeni bir tescil numarasıyla yeni bir dosya oluşturur ve yeni bir tescil belgesi düzenler. Tasarım, ilk tescil tarihi de belirtilerek sicile kaydedilir; korumanın başladığı tarih ve koruma süresi değişmez.
Somutlaştırmak gerekirse, kurgusal bir mobilya üreticisinin on tasarımdan oluşan çoklu tescilinin yalnızca 3, 4 ve 7 numaralı tasarımları devredilmiş olsun. Bu durumda devralan adına üç tasarımı kapsayan yeni numaralı bir dosya açılır; ancak bu dosya, ana tescille aynı başvuru tarihini ve aynı yenileme takvimini taşımaya devam eder.
Kısmi devrin uygulamadaki en büyük riski, devredilen tasarımların belirsiz bırakılmasıdır. Tasarım tescillerinde sıra numaraları çoğu zaman ürün kodları veya katalog numaralarıyla örtüşmez. Yargıtay'ın onadığı bir kararda, tasarımcı ile üretici arasında düzenlenen ve tasarımcının borcunu iki yıl içinde ödememesi hâlinde tüm tasarımlarına ilişkin haklarından vazgeçmiş sayılacağını öngören bir protokole dayanılarak gasp davası açılmıştır. İlk derece mahkemesi, hangi tasarımların davacıya ait olduğuna dair ne protokolde ne de başka bir tutanakta bir sayım bulunmadığını, davacının tasarım sürecine ilişkin teknik çizim veya görsel sunmadığını ve tasarımcı olarak belirtilme hakkını tescil sürecinde kullanmadığını belirterek davayı reddetmiş; karar oyçokluğuyla onanmıştır (Yargıtay 11. HD, 05.11.2025, 2025/1659 E., 2025/6642 K.).
Bu nedenle kısmi devirlerde sıra numaralarının yanında tasarımların görsellerinin de sözleşmeye ek olarak konulması, eklerin imzalanarak noter onayı kapsamına alınması ve devredenin elinde kalan, devredilen tasarımlara çok benzeyen varyasyonların akıbetinin ayrıca düzenlenmesi önerilir. Aksi hâlde devralan ile devredenin elinde, bilgilenmiş kullanıcı nezdinde aynı genel izlenimi bırakan tasarımlar kalabilir.
Hak Sahipliği Zinciri ve Tasarımcının Hakları
Tasarımcı, Çalışan ve Dış Hizmet Sağlayıcılar
Devralanın en çok sorgulaması gereken konu, devredenin tasarım üzerinde gerçekten hak sahibi olup olmadığıdır. SMK m. 61/10 uyarınca başvuru sahibi tasarımcı değilse veya tasarımcılardan sadece biri ya da birkaçıysa, tasarım başvurusu yapma hakkını ne şekilde elde ettiği başvuruda açıklanır. Bu açıklama, hak sahipliği zincirinin ilk halkasıdır.
SMK m. 73/1 uyarınca, aralarındaki sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça çalışanların işletmedeki faaliyetleri gereği veya büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptıkları tasarımların hak sahibi işverendir. Hizmet ilişkisi dışında kalan iş görme sözleşmeleri çerçevesinde yapılan tasarımlarda ise hak sahipliği, taraflar arasındaki sözleşme hükümlerine göre belirlenir (SMK m. 73/4).
Bu son hüküm, uygulamada sık karşılaşılan bir riske işaret etmektedir. Serbest çalışan tasarımcılar, tasarım ajansları ve yurt dışındaki tasarım stüdyolarıyla kurulan ilişkilerde fikri hakların devrine ilişkin açık bir hüküm bulunmaması, tescilin üretici adına yapılmış olmasına rağmen hak sahipliğini tartışmalı hâle getirebilir. Bu nedenle tasarım portföyü devralınırken, tasarımların hangi sözleşmeler kapsamında üretildiği ve bu sözleşmelerde fikri hakların devrine ilişkin hükümlerin bulunup bulunmadığı incelenmelidir.
Gasp Riski
Tasarım gerçek hak sahibi olmayan bir kişi adına tescil edilmişse, gerçek hak sahibi tasarım sahipliğinin kendisine devredilmesini veya tasarım sahibi olarak tanınmayı mahkemeden talep edebilir (SMK m. 71). Gasp davasının başarıyla sonuçlanması, devralanın devraldığı hakkı kaybetmesi anlamına gelebilir. Tasarım tescillerinin, devredenin ortağı, eski çalışanı veya iş ortağı ile uyuşmazlık yaşadığı dönemlerde yapılmış olması, bu nedenle ayrıca incelenmesi gereken bir risk göstergesidir.
Tasarımcı Olarak Belirtilme Hakkı
Tasarımcı, isminin başvuruda belirtilmemesi hâlinde tasarımcı olarak belirtilmesini isteme hakkına sahiptir; ancak isminin gizli tutulmasını da talep edebilir (SMK m. 61/10). Bu hak, tasarım hakkının devriyle birlikte devralana geçmez. Yukarıda anılan 2025/1659 E. sayılı karardaki karşı oy yazısında da tasarımcı olarak belirtilme hakkının manevi hak niteliğinde olduğu ve devrinin mümkün olmadığı vurgulanmıştır. Devralan, bu nedenle tasarım hakkını devralmış olsa bile tasarımcının adının sicilde ve yayınlarda gösterilmesine ilişkin talebiyle karşılaşabilir.
Ortak Sahiplik ve Bölünmezlik
Tasarım birden çok kişiye aitse, her hak sahibi kendisine düşen pay üzerinde serbestçe tasarrufta bulunabilir (SMK m. 70/2-a). Ancak üzerinde birden çok kişinin hak sahipliği bulunsa dahi tasarım başvurusu veya tasarım, devir ya da üzerinde hak tesisi için bölünemez (SMK m. 70/4). Çoklu tasarımlarda sıra numarası esasında kısmi devir yapılabilmesi, tek bir tasarımın bölünebileceği anlamına gelmez. Pay devri yapılan hâllerde, üçüncü kişilere lisans verilmesi için hak sahiplerinin oybirliğinin arandığı (SMK m. 70/3) da göz önünde tutulmalıdır.
Koruma Süresi, Yenileme ve Kullanım Yükümlülüğünün Bulunmaması
Tescilli tasarımların koruma süresi başvuru tarihinden itibaren beş yıldır ve beşer yıllık dönemler hâlinde yenilenerek toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir (SMK m. 69/1). Yenileme talebi, koruma süresinin sona ermesinden önceki altı ay içinde veya ek ücretle sona ermeyi izleyen altı ay içinde yapılmalıdır; yenilenmeyen tasarımlara ilişkin hak, koruma süresinin bittiği tarihte sona erer (SMK m. 69/4 ve 69/6).
Devir, yenileme döneminin yakınında yapılıyorsa yenilemenin hangi tarafça ve hangi tarihe kadar yapılacağı açıkça düzenlenmelidir. Devir henüz sicile kaydedilmemişken yenileme süresinin dolması, devralanı en kolay önlenebilecek hak kayıplarından biriyle karşı karşıya bırakacaktır. Çoklu tasarımlarda ise yenilemenin tasarımların tamamı için mi yoksa yalnızca bir kısmı için mi yapıldığı sicilden ayrıca kontrol edilmelidir.
Tasarımları markalar ve patentlerden ayıran önemli bir özellik, SMK'da tasarımlar için bir kullanma yükümlülüğünün öngörülmemiş olmasıdır. Markalarda kullanmama nedeniyle iptal, patentlerde ise kullanmama nedeniyle zorunlu lisans riski bulunurken, tescilli bir tasarım kullanılmasa da koruma süresi boyunca geçerliliğini korur. Bu durum, portföy satın alımlarında kullanılmayan tasarımların da değerini koruduğu anlamına gelmektedir.
Yayım Ertelemeli Tasarımlar
Başvuru sahibi, başvuru veya rüçhan tarihinden itibaren otuz ay süreyle yayımın ertelenmesini talep edebilir. Bu durumda tasarım tescil edilerek sicile kaydedilir; ancak tasarımın görsel anlatımı ve başvuru dosyası üçüncü kişilerin incelemesine kapalı tutulur (SMK m. 66/1-2). Erteleme süresinin sonunda yayım ücretinin ödenmesi ve gerekiyorsa yayıma uygun görsel anlatımın verilmesi zorunludur; aksi hâlde tasarıma sağlanan koruma hiç doğmamış sayılır (SMK m. 66/4).
Yayım ertelemeli bir tasarımın devralınması iki özel risk taşır. Birincisi, devralan tasarımın görselini sicilden inceleyemediğinden, devredenin sunduğu görsellerin sicildeki görsellerle aynı olduğunu teyit etmek güçleşecektir. İkincisi, erteleme süresinin sonunda yayım ücreti ödenmezse koruma geriye dönük olarak hiç doğmamış sayılır. Bu nedenle devir sözleşmesinde başvuru dosyasının bir örneğinin devralana teslimi, erteleme süresinin bitiş tarihi ve yayım işlemlerinin hangi tarafça yapılacağı açıkça düzenlenmelidir. Ayrıca yayım erteleme süresi içinde tecavüz davası açılabilmesi için sicil kaydındaki ve başvuru dosyasındaki bilgilerin davalıya bildirilmiş olması gerektiği de unutulmamalıdır (SMK m. 66/5).
Tescilsiz Tasarımların Devri
SMK m. 55/4 uyarınca tasarım, ilk kez Türkiye'de kamuya sunulmuş olması hâlinde tescilsiz tasarım olarak korunur. Tescilsiz tasarımların koruma süresi, kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıldır (SMK m. 69/2) ve bu koruma yalnızca kopyalamaya karşı etkilidir (SMK m. 59/2).
Tescilsiz tasarımlar sicile kaydedilmediğinden, bunların devrinde sicil kaydı yoluyla üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik sağlanamaz. Kanunda tescilsiz tasarımların devrine ilişkin ayrı bir şekil kuralı bulunmamakla birlikte, SMK m. 148/4'teki şekil şartının bu devirler için de aranabileceği ihtimali göz önünde tutularak devrin yazılı yapılması ve noterde onaylanması en güvenli yoldur. Sözleşmede tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarih ve bunu gösteren belgeler (katalog, fuar kaydı, e-ticaret listesi, sosyal medya paylaşımı) ile tasarımın görselleri yer almalıdır.
Telif Hakkıyla Kesişim
Özgün bir mobilya, aydınlatma ürünü veya desen, tasarım hakkının yanında 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında eser olarak da korunabilir. SMK m. 58/3 uyarınca tasarım koruması, FSEK'te aranan şartların taşınması hâlinde o Kanunla öngörülen korumaya halel getirmez. Bununla birlikte, bir tasarımın hangi şartlarla aynı zamanda eser olarak korunacağı, yani kümülatif korumanın kapsamı, tartışmalı bir konu olup ayrı bir makalede ele alınacaktır.
Devir bakımından önemli olan nokta, tasarım hakkının devrinin, varsa eser üzerindeki mali hakları kendiliğinden devralana geçirmemesidir. FSEK m. 52 uyarınca mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konusu olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. Bu nedenle eser niteliği taşıma ihtimali bulunan tasarımlarda, devir sözleşmesinde mali hakların da ayrı ayrı sayılarak devredilmesi ihtiyatlı bir yaklaşım olacaktır.
Devrin Sicile Kaydedilmemesinin Sonuçları
Noter onaylı devir sözleşmesi taraflar arasında hüküm doğurur; ancak sicile kaydedilmeyen hukuki işlemlerden doğan haklar iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (SMK m. 148/5). Tasarıma özgü bir sonuç olarak, tasarımın hükümsüzlüğü davası dava tarihinde sicilde tasarım sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılır (SMK m. 78/4). Kayıtsız devirde devralan, devraldığı tasarıma yönelik hükümsüzlük davasından, itirazlardan ve Kurum bildirimlerinden habersiz kalabilir. Yenileme bildirimlerinin de sicildeki kişiye gönderileceği dikkate alındığında, kayıt başvurusunun noter işleminin hemen ardından yapılması gerekmektedir.
Devredenin Sorumluluğu ve Hükümsüzlük
Tasarım hakkını devredenin bu işlemi yapmaya yetkili olmadığının sonradan anlaşılması hâlinde devreden ilgililere karşı sorumludur (SMK m. 76/1). Tasarım başvurusunun geri çekilmesi, reddedilmesi, tescilin iptali veya hükümsüzlüğüne karar verilmesi hâllerinde ise taraflar daha kapsamlı bir sorumluluk öngörmemişse SMK m. 79 uygulanır (SMK m. 76/2). Buna göre hükümsüzlük geçmişe etkilidir; ancak hükümsüzlük kararından önce yapılmış ve uygulanmış sözleşmeleri etkilemez ve ödenmiş bedelin hakkaniyet gereğince kısmen veya tamamen iadesi talep edilebilir (SMK m. 79/2-b ve 79/3).
Patentlerden farklı olarak SMK m. 76, devredenin tescil edilebilirliğe ilişkin bilgileri paylaşmamasını kötüniyet karinesine bağlayan bir hüküm içermemektedir. Bu nedenle devralanın korunması büyük ölçüde sözleşmeye bırakılmıştır. Tasarımın yenilik ve ayırt edicilik niteliği, başvuru tarihinden önceki katalog, fuar ve internet yayınları karşısında hükümsüzlük riskine açık olabileceğinden, devredenin kendi önceki kamuya sunumlarına ve bildiği önceki tasarımlara ilişkin beyan ve taahhütleri sözleşmeye yazılmalıdır.
Uluslararası Tasarım Tescilleri: Lahey Sistemi
Türkiye, Endüstriyel Tasarımların Uluslararası Tescili Hakkında Lahey Anlaşması'na taraftır. Türkiye'yi kapsayan bir uluslararası tasarım tescilinin devri, TÜRKPATENT'e değil, uluslararası sicile işlenmek üzere WIPO'ya bildirilir. Uluslararası tescilde yer alan tasarımların yalnızca bir kısmı veya yalnızca bazı ülkeler bakımından devri de mümkündür. Devralanın Lahey Sistemi kapsamında uluslararası tescil sahibi olabilecek nitelikte olması gerektiği de dikkate alınmalıdır. Avrupa Birliği tasarım tescillerinin Türkiye'yi kapsamadığı, Türkiye'de koruma için ulusal veya Lahey yoluyla yapılmış bir tescil gerektiği de portföy devirlerinde gözden kaçırılmamalıdır.
Yabancı Taraflı Devirler
Taraflardan birinin yabancı olduğu devirlerde, yurt dışında imzalanan sözleşmedeki imzalar yerel noterce onaylanmalı ve bu onay apostil şerhiyle veya konsolosluk tasdikiyle tamamlanmalıdır. Yabancı dildeki sözleşme, yeminli tercüman onaylı Türkçe tercümesiyle birlikte sunulmalıdır (Yönetmelik m. 125/1-ç). Tasarım devirlerinde ayrıca, sıra numaralarını ve görselleri içeren eklerin de tercüme ve onay kapsamında olmasına dikkat edilmelidir. Bu konulardaki ayrıntılar, marka devrine ilişkin makalemizde ele alınmıştır.
Sonuç
Tasarım devri, marka ve patent devirleriyle aynı şekil kurallarına tabi olsa da, devralanın asıl riskleri devredilen tasarımların belirlenmesinde ve hak sahipliği zincirinde yatmaktadır. Sıra numaraları ve görselleri eklenmemiş bir kısmi devir, dış hizmet sağlayıcıdan hak devri alınmamış bir tasarım veya yayım ücreti ödenmemiş bir yayım ertelemeli tescil, noter onayı ve sicil kaydı eksiksiz olsa bile devralanın beklediği korumayı sağlamayabilir. Bu nedenle tasarım devirlerinin, tasarım hukukunun bu özel kurallarını ve telif hukukuyla olası kesişimini birlikte gözeten bir yaklaşımla planlanması gerekmektedir.
Yararlanılan mevzuat ve kararlar
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 55, 58, 59, 61, 66, 69, 70, 71, 73, 76, 78, 79, 148 · Sınai Mülkiyet Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m. 125 · 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 52 · Endüstriyel Tasarımların Uluslararası Tescili Hakkında Lahey Anlaşması
Yargıtay 11. HD, 05.11.2025, 2025/1659 E., 2025/6642 K.
Bu makale genel bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki görüş niteliğinde değildir. Makalede geçen örnekler kurgusaldır.
Tasarım devir sözleşmelerinin hazırlanması, tasarım portföylerinin devir öncesi incelenmesi, noter ve apostil süreçlerinin koordinasyonu ile TÜRKPATENT ve WIPO nezdindeki kayıt işlemleri konusunda bizimle info@goklulaw.com adresi üzerinden iletişime geçebilirsiniz.
İlgili Kişi:
Evren Fırat Göklü
Kurucu Ortak | Avukat | Marka & Patent Vekili



